Xu hướng chuyển dịch niềm tin số

Trong lịch sử phát triển của các hệ thống kinh tế và xã hội hiện đại, niềm tin thường được thiết lập thông qua các tổ chức trung gian. Các cơ quan nhà nước, tổ chức tài chính, doanh nghiệp lớn hay các định chế quốc tế đóng vai trò xác thực thông tin, lưu trữ dữ liệu và đảm bảo các quy tắc vận hành của hệ thống. Nhờ vậy, các giao dịch kinh tế, hoạt động quản lý và trao đổi thông tin có thể diễn ra một cách ổn định và có thể dự đoán.

Tuy nhiên, khi nền kinh tế bước vào giai đoạn số hóa sâu rộng, khối lượng dữ liệu và tương tác giữa các tổ chức tăng lên nhanh chóng. Các hoạt động từ thương mại điện tử, dịch vụ công trực tuyến, quản lý chuỗi cung ứng đến chia sẻ dữ liệu giữa doanh nghiệp và chính phủ đều phụ thuộc vào khả năng xác thực và trao đổi thông tin đáng tin cậy. Trong môi trường đó, mô hình niềm tin tập trung bắt đầu bộc lộ những hạn chế khi dữ liệu bị phân tán giữa nhiều hệ thống khác nhau, quy trình xác minh tốn thời gian và chi phí đối soát ngày càng lớn.

🔑 Đọc thêm: Blockchain và định danh phi tập trung: Hạ tầng niềm tin mới cho xã hội số an toàn, minh bạch

Sự phân mảnh của dữ liệu không chỉ làm giảm hiệu quả vận hành mà còn làm gia tăng rủi ro về tính toàn vẹn và độ tin cậy của thông tin. Đồng thời, trong bối cảnh kinh tế số phát triển nhanh, nhu cầu về minh bạch, khả năng kiểm chứng độc lập và xác thực theo thời gian thực ngày càng trở nên quan trọng đối với cả khu vực công và khu vực tư.

Chính trong bối cảnh đó, các công nghệ sổ cái phân tán như blockchain bắt đầu được xem như một hướng tiếp cận mới để thiết kế lại hạ tầng niềm tin cho môi trường số. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một số ít tổ chức trung gian, blockchain cho phép mã hóa niềm tin thành cơ chế kỹ thuật, nơi dữ liệu được ghi nhận theo cấu trúc bất biến, các giao dịch được xác thực thông qua đồng thuận phân tán và mọi thông tin đều có thể được kiểm chứng độc lập.

Cách tiếp cận này mở ra khả năng xây dựng một mô hình niềm tin mới cho nền kinh tế số, trong đó tính minh bạch, khả năng xác thực và sự tin cậy của dữ liệu được đảm bảo trực tiếp bởi kiến trúc công nghệ của hệ thống, thay vì chỉ dựa vào uy tín của từng tổ chức riêng lẻ.

Lý thuyết niềm tin

Khái niệm hạ tầng niềm tin số (trust infrastructure) ngày càng được nhắc đến trong các nghiên cứu về blockchain và danh tính số. Một trong những mô hình tiêu biểu là kiến trúc Trust Over IP (ToIP) do Trust Over IP Foundation đề xuất. Theo mô hình này, niềm tin trong môi trường số không chỉ được tạo ra bởi công nghệ, mà phải được xây dựng từ nhiều lớp hạ tầng liên kết với nhau.

Kiến trúc ToIP thường được mô tả qua bốn lớp chính. 

• Lớp hạ tầng kỹ thuật: bao gồm internet, blockchain và các giao thức mật mã học giúp đảm bảo dữ liệu được ghi nhận và bảo vệ an toàn. 

• Lớp dữ liệu và danh tính: nơi các công nghệ như Decentralized Identifier (DID) và Verifiable Credentials (VC) cho phép các chủ thể chứng minh thông tin của mình trong môi trường số. 

• Lớp giao thức tin cậy: thiết lập các quy tắc trao đổi và xác thực dữ liệu giữa các tổ chức.

• Lớp quản trị và pháp lý, đảm bảo các nền tảng công nghệ vận hành trong khuôn khổ tiêu chuẩn và quy định phù hợp.

Theo Trust Over IP Foundation, một hệ sinh thái dữ liệu chỉ có thể vận hành ổn định khi cả bốn lớp này cùng tồn tại và hỗ trợ lẫn nhau. Vì vậy, nhiều quốc gia khi triển khai blockchain không chỉ phát triển công nghệ mà còn đồng thời xây dựng tiêu chuẩn dữ liệu, hệ thống định danh số và khung pháp lý đi kèm.

Trong kiến trúc này, các nền tảng blockchain quốc gia đóng vai trò là lớp hạ tầng kỹ thuật nền tảng. Tại Việt Nam, NDAChain được định hướng như một blockchain Layer 1 phục vụ cho hạ tầng niềm tin dữ liệu, hỗ trợ xác thực thông tin, định danh số và truy xuất dữ liệu trên một nền tảng có thể kiểm chứng. Khi kết hợp với các lớp dữ liệu, giao thức và quản trị, những nền tảng như NDAChain có thể góp phần hình thành hệ sinh thái niềm tin số cho chính phủ số và kinh tế số.

🔑 Đọc thêm: NDAChain đưa Việt Nam vào nhóm quốc gia Châu Á tiên phong về định danh phi tập trung theo chuẩn W3C DID

Blockchain quốc gia đang trở thành hạ tầng chiến lược

Nhiều quốc gia bắt đầu xây dựng blockchain quốc gia như một lớp hạ tầng để xác thực dữ liệu, danh tính và giao dịch trong môi trường số. Thay vì chỉ là công nghệ thử nghiệm trong lĩnh vực tài chính, blockchain đang được triển khai như một hạ tầng tin cậy phục vụ quản lý dữ liệu, dịch vụ công và các hệ thống định danh số ở quy mô quốc gia.

Tại Trung Quốc, Blockchain-based Service Network (BSN) được ra mắt năm 2020 với sự tham gia của State Information Center, China Mobile và China UnionPay. BSN được thiết kế như một mạng hạ tầng blockchain dùng chung, cho phép các cơ quan nhà nước và doanh nghiệp triển khai ứng dụng trên nhiều mô hình như Hyperledger Fabric, FISCO BCOS hoặc Ethereum-compatible chains. Mạng lưới này hiện đã triển khai hàng trăm node tại Trung Quốc và quốc tế, giúp giảm chi phí xây dựng hạ tầng blockchain. Trên nền tảng BSN, hệ thống RealDID được phát triển để hỗ trợ định danh phi tập trung, cho phép xác thực danh tính trong các dịch vụ tài chính số và các thử nghiệm liên quan đến đồng nhân dân tệ kỹ thuật số (e-CNY).

🔑 Đọc thêm: BSN (Blockchain-based Service Network) là gì? Tổng quan từ A–Z

Tại châu Âu, Liên minh châu Âu đang xây dựng European Blockchain Services Infrastructure (EBSI) – một mạng blockchain phục vụ các dịch vụ công xuyên biên giới. Hệ thống này được phát triển bởi European Commission và European Blockchain Partnership, với sự tham gia của 27 quốc gia thành viên EU. Một ứng dụng quan trọng của EBSI là European Digital Credentials for Learning (EDC), cho phép phát hành và xác thực bằng cấp số dựa trên tiêu chuẩn W3C DID và Verifiable Credentials. Nhờ đó, sinh viên có thể lưu trữ chứng chỉ trong ví danh tính số và chia sẻ trực tiếp cho nhà tuyển dụng hoặc cơ quan xác minh, giúp rút ngắn thời gian xác thực bằng cấp từ nhiều ngày xuống chỉ vài giây.

🔑 Đọc thêm: EBSI là gì? Vai trò của EBSI trong hạ tầng số châu Âu

Trong khi đó, Estonia phát triển hạ tầng dữ liệu quốc gia dựa trên nền tảng X-Road kết hợp với công nghệ KSI blockchain. Hệ thống này sử dụng cơ chế mã hóa và timestamp cryptography để bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu công mà không cần lưu trữ dữ liệu trực tiếp trên blockchain. Nhờ đó, Estonia có thể vận hành hơn 1.000 dịch vụ công trực tuyến, với hơn 99% dịch vụ công đã được số hóa.

Điểm chung của các mô hình này là việc đưa blockchain vào vai trò hạ tầng nền tảng của dữ liệu quốc gia. Trong kiến trúc đó, blockchain quốc gia không chỉ là công nghệ ứng dụng mà trở thành lớp hạ tầng giúp xác thực dữ liệu, danh tính và giao dịch ở quy mô lớn, tạo nền tảng cho sự phát triển của chính phủ số, kinh tế số và xã hội số.

Blockchain quốc gia trong Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số

Trong tiến trình xây dựng hạ tầng số, Việt Nam đang từng bước đưa blockchain vào kiến trúc công nghệ ở cấp độ quốc gia. Một dấu mốc quan trọng là Quyết định số 3090/QĐ-BKHCN ngày 08/10/2025 của Bộ Khoa học và Công nghệ, ban hành Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số.

Theo khung kiến trúc này, Nền tảng chuỗi khối quốc gia được xác định là hạ tầng số dùng chung, xuyên suốt từ Trung ương đến địa phương. Nền tảng này đóng vai trò hỗ trợ xác thực dữ liệu, bảo đảm tính toàn vẹn thông tin và tạo lớp tin cậy cho các hệ thống số. Đây được xác định là một trong những cấu phần trọng yếu trong lớp nền kỹ thuật cơ bản của kiến trúc quốc gia số, nhằm bảo đảm mọi dữ liệu, giao dịch và chứng thực điện tử được xác thực và liên thông thống nhất trên toàn hệ thống..

Quyết định này tiếp nối các chính sách quan trọng trước đó như Chiến lược Blockchain quốc gia (Quyết định 1236/QĐ-TTg năm 2024) và việc đưa blockchain vào danh mục công nghệ chiến lược quốc gia theo Quyết định 1131/QĐ-TTg năm 2025. Trong tổng thể kiến trúc số quốc gia, blockchain được định hướng trở thành lớp hạ tầng niềm tin cho dữ liệu, hỗ trợ xác thực danh tính số, truy xuất dữ liệu và các giao dịch số trong hệ thống chính phủ số và kinh tế số.

Những định hướng này cho thấy Việt Nam đang từng bước xây dựng nền tảng blockchain quốc gia như một thành phần quan trọng trong hạ tầng dữ liệu và hệ sinh thái số của quốc gia.

Một nền tảng blockchain quốc gia không chỉ là một hệ thống công nghệ, mà là một hạ tầng niềm tin dữ liệu cho phép các tổ chức ghi nhận, xác thực và chia sẻ thông tin trên cùng một nền tảng. Nhờ cơ chế sổ cái phân tán và các giao thức mật mã học, dữ liệu khi được ghi nhận trên hệ thống có thể được kiểm chứng bởi nhiều bên tham gia mà không phụ thuộc vào một trung gian duy nhất.

🔑 Đọc thêm: NDAChain: Hạ tầng Blockchain Layer 1 Việt Nam

Trong kiến trúc này, nhiều thành phần trong hệ sinh thái cùng tham gia vận hành.

• Cơ quan quản lý nhà nước xây dựng khung pháp lý, tiêu chuẩn dữ liệu và cơ chế quản trị để bảo đảm hệ thống hoạt động minh bạch và an toàn.

• Các tổ chức vận hành hạ tầng duy trì mạng lưới node và bảo đảm tính ổn định của nền tảng blockchain quốc gia.

• Doanh nghiệp công nghệ phát triển các nền tảng và dịch vụ ứng dụng dựa trên blockchain, từ định danh số, truy xuất dữ liệu đến các hệ thống quản lý thông tin.

• Các tổ chức và người dùng có thể tương tác với hệ thống thông qua các giao thức dữ liệu chung, cho phép thông tin được xác thực và chia sẻ giữa nhiều hệ thống khác nhau.

Khi các thành phần này cùng hoạt động trên một hạ tầng blockchain quốc gia minh bạch và có thể kiểm chứng, dữ liệu trong nền kinh tế số trở nên đáng tin cậy hơn. Điều này giúp giảm chi phí xác minh thông tin, tăng khả năng liên thông giữa các hệ thống và tạo nền tảng cho các dịch vụ số phát triển trong nhiều lĩnh vực như quản lý dữ liệu, giáo dục, logistics, hành chính công hay thương mại điện tử.

Trong cách tiếp cận này, blockchain không chỉ là một công nghệ mới mà đang dần trở thành một lớp hạ tầng của nền kinh tế số, nơi dữ liệu, danh tính và giao dịch có thể được xác thực và vận hành trên quy mô quốc gia.

Kinh tế dữ liệu đặt nền móng cho trụ cột tăng trưởng mới

Sự chuyển dịch từ niềm tin tập trung sang niềm tin dựa trên hạ tầng dữ liệu đang trở thành một xu hướng toàn cầu. Khi các chính phủ và định chế tài chính lớn bắt đầu vận hành các hệ thống blockchain ở quy mô hàng tỷ USD giao dịch mỗi ngày, công nghệ này đã vượt qua giai đoạn thử nghiệm để trở thành một phần của hạ tầng kinh tế số.

Đối với các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, việc xây dựng hạ tầng blockchain phù hợp với cấu trúc thể chế và nhu cầu thị trường sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

🔑 Đọc thêm: Vì sao Việt Nam xây dựng Nền tảng Blockchain quốc gia?

Nếu được triển khai một cách thận trọng và có chiến lược dài hạn, hạ tầng niềm tin dựa trên blockchain có thể trở thành nền móng cho giai đoạn phát triển tiếp theo của kinh tế số Việt Nam, nơi đổi mới công nghệ song hành với sự ổn định và an toàn của hệ thống.